Koprijan, zaboravljeni grad iznad Južne Morave

Koprijan,  se vezuje za današnji Kurvingrad, uzdiže se iznad Južne Morave kod sela Klisura, oko 11 do 12 kilometara od Niša. To nije samo priča o jednoj ruševini. Reč je o lokalitetu sa kontinuitetom od antike, preko Vizantije i srednjeg veka, do Prvog svetskog rata. U materijalu se smenjuju imena Komplos, Koprijan, Kurvingrad i Korvingrad, a smenjuju se i gospodari grada. Ako se prihvati kameni natpis pronađen 1933. godine u Niškoj tvrđavi, Koprijan je 1372. sazidao vlastelin Nenad, sin kaznaca Bogdana, u vreme kneza Lazara. Danas su ostali bedemi, kule i mnogo otvorenih pitanja, jer je lokalitet, prema dostavljenom tekstu, i dalje nedovoljno istražen.

Koprijan ukratko

• Lokacija: selo Klisura, opština Doljevac, iznad klisure Južne Morave, u blizini Niša
• Stariji slojevi: antičko naselje, vizantijski Komplos, srednjovekovni Koprijan
• Ključna godina: 1372, ako se prihvati natpis o gradnji grada
• Gabariti tvrđave: 80 x 50 metara, bedemi do 10 metara, pet kula, suvi šanac
• Današnje stanje: ruševina, delimično očuvani bedemi i kule, lokalitet pod zaštitom države od 17. novembra 1947.
• Nadležnost zaštite: Zavod za zaštitu spomenika kulture Niš

Šta je Koprijan i gde se nalazi?

Koprijan je, prema dostavljenom materijalu, tvrđava na izuzetno važnom i strateškom mestu. Nalazi se iznad tesnaca kroz koji prolazi dolina Morave i put koji povezuje Topličku, južnomoravsku i niško-aleksinačku kotlinu. U antičko doba ovde je bila odbrambena kula vojnog puta, odnosno via militaris. U vizantijskom periodu pominje se ime Komplos, a u srednjem veku Koprijan.

Snaga ovog položaja bila je u tome što je grad sa jedne strane nadzirao dolinu i reku, a sa druge imao zaleđe koje je čuvala Seličevica. Materijal naglašava da je upravo taj nepristupačni teren bio razlog zbog kog je grad važio za teško osvojivo uporište. Pod samim gradom pronađeni su i ostaci većeg naselja iz doba antike, što dodatno pojačava utisak da je reč o mestu sa dugim, gotovo milenijumskim kontinuitetom.

Kada se Koprijan pojavljuje u izvorima i šta mu se dogodilo?

Najstariji tragovi iz dostavljenog materijala vode u rimsko i vizantijsko vreme, a kao važna godina navodi se 1020, kada se u povelji Vasilija II pominje mesto Komplos. Ipak, period koji se može preciznije pratiti počinje 1372. godinom. Tada se, po tumačenju oštećenog natpisa pronađenog 1933. u Niškoj tvrđavi, za grad Koprijan vezuju Nenad, sin kaznaca Bogdana, i vreme kneza Lazara.

Sudbina grada posle toga bila je burna i kratka. Godine 1413. osvojio ga je i razorio Musa Čelebija, posle čega je iste godine vraćen Stefanu Lazareviću. Već 1443. Koprijan ponovo pada u osmanske ruke, da bi 1444, Segedinskim mirom, bio vraćen Đurđu Brankoviću. Konačan pad pod tursku vlast materijal smešta u 1451. godinu, sedam decenija posle pada Niša.

Posle toga grad se više ne pominje kao tvrđava, ali se u osmanskim defterima beleži selo Kurvingrad. U popisu iz 1498. ima 40 domaćinstava. U popisu iz 1516. navodi se 20 kuća, tri udovička i šest samačkih domaćinstava, dok se za 1564. pominje da selo Kurvingrad ima 20 domaćinstava.

Ko su glavne ličnosti vezane za Koprijan?

Za srednjovekovni Koprijan najvažniji su Nenad, sin kaznaca Bogdana, kao graditelj iz natpisa, zatim knez Lazar, u čije vreme se grad dovodi, kao i Stefan Lazarević i Đurađ Branković, uz koje se vezuju vraćanja grada posle osmanskih osvajanja. Na drugoj strani stoji Musa Čelebija, koji je 1413. grad razorio.

Kako je Koprijan dobio ime Kurvingrad?

Dostavljeni materijal donosi više tumačenja. Po jednom narodnom predanju, tokom opsade je jedna žena iz gradskog naselja navela stražu da noću otvori kapije grada. Po drugoj legendi, u gradu je živela imućna gospođa, možda čak i carica, koja je noću odlazila do crkve ispod grada, navodno radi molitve, a kasnije se govorilo o vezi sa lokalnim sveštenikom.

Materijal, međutim, nudi i treće objašnjenje, verovatno najvažnije za istorijski okvir: naziv Kurvin grad ili Korvingrad mogao je biti prihvaćen posle turske najezde, kada su osmanski osvajači srpskim srednjovekovnim gradovima davali pogrdne nazive. Pominje se i veza sa Matijom Korvinom, ali se ona u istom materijalu osporava zbog nedostatka istorijskih dokaza.

Zašto je Koprijan važan za Niš i Srbiju?

Koprijan nije važan samo kao ruševina, već kao tačka koja objašnjava kako je ovaj prostor funkcionisao kroz vekove. Bio je pogranični grad despotovine, jedini sa te strane Lazarove državne granice, i štitio je put prema Novom Brdu i rudnicima srebra i zlata na jugu. Ranije je, kao Komplos ili stariji fort, čuvao magistralni pravac koji je povezivao dolinu Morave sa dolinom Vardara.

Važnost za Niš vidi se i u tome što je tvrđava više puta korišćena kao građevinski materijal za Nišku tvrđavu, a upravo je tamo 1933. pronađen kameni natpis koji Koprijan uvodi u precizniji istorijski okvir. Značaj lokaliteta potvrđen je i 1918. godine, kada je nemačka komanda na njemu formirala odbrambeni front prema srpskoj vojsci. Front se nije održao pošto je srpska vojska izbila na vrh Seličevice i neprijatelju izašla iza leđa, pa je i ceo Niš napušten bez borbe.

Šta je danas ostalo od Koprijana?

Danas je Koprijan ruiniran. Materijal navodi da su severni i istočni bedem sa kulama najbolje očuvani, dok zapadni bedem ne postoji, a na južnoj strani ima tek malo ostataka uz jednu sačuvanu kulu. Bedem Malog grada jedva se nazire, a od donžon kule ostala je samo veća gomila kamenja. Glavna kapija je porušena, oko grada se i dalje vide tragovi suvog šanca, a rov je danas, usled erozije, približno 2 x 2 metra.

Tvrđava je imala osnovu nepravilnog četvorougla dimenzija 80 x 50 metara, bedeme do 10 metara visine i pet kula. U unutrašnjosti je pronađen temelj objekta sa udubljenjem od 12 kvadratnih metara i dubinom od 1,5 metara, koji se tumači kao cisterna, dovoljna da vodom snabde i do 1.000 ljudi tokom opsade. Ispod grada su 1933. pronađeni i temelji crkve moravskog stila, sa podom od grubog mozaika i pločicama od belog mermera i zelenog kamena.

Najtužniji deo novije istorije lokaliteta jeste činjenica da je kamen sa tvrđave dugo odnošen i korišćen za zidanje kuća i domaćinstava. Iako je, prema dostavljenom materijalu, ta praksa bila poznata nadležnima, malo se preduzimalo da se rušenje zaustavi. Državna zaštita uvedena je odlukom od 17. novembra 1947. godine. U sudbini Koprijana sabrane su čitave epohe: rimski put, vizantijska granica, srednjovekovna despotovina, osmansko razaranje i rat 1918. godine. Zato se ovaj grad, iako nedovoljno istražen, ne može svesti samo na ruševinu iznad klisure.