Iskopavanja Trga kralja Milana, tadašnjeg Trga oslobođenja, otvorila su 1990. godine jedno od najvažnijih, ali i najmanje poznatih arheoloških poglavlja u centru Niša. Na mestu današnjeg podzemnog prolaza, između Robne kuće, hotela „Ambasador”, Obrenovićeve ulice i Spomenika oslobodiocima Niša, pronađeni su ljudske kosti, ostaci kasnoantičke nekropole, delovi antičke arhitekture, tragovi turske džamije, keramika, staklo, svakodnevni predmeti i novac iz razdoblja od rimskog do turskog vremena.
Radovi su počeli kao građevinski posao. Trebalo je da se izgradi podzemni prolaz. Ali već 5. novembra 1990. godine, kada je mehanizacija krenula da uklanja slojeve zemlje, iz zemlje su počele da se pojavljuju ljudske kosti i ostaci čvrste kamene arhitekture. Građevinski radovi su zaustavljeni, a krajem novembra počela su hitna arheološka istraživanja.
Šta je pronađeno tokom iskopavanja Trga kralja Milana?
Na prostoru Trga kralja Milana otkriveno je višeslojno nalazište. To znači da se na istom mestu nalaze tragovi iz više epoha.
Registrovani su ostaci iz antičkog, kasnoantičkog i ranovizantijskog perioda, okvirno od kraja I–II veka do početka VII veka. Pored toga, pronađeni su i tragovi iz turskog perioda, datovani u XIV–XV vek.
Najvažniji nalazi vezani su za kasnoantičku nekropolu. Na istočnom delu nalazišta istraživani su grobovi, od kojih su mnogi već bili oštećeni ranijim mašinskim radovima. U dokumentaciji se grobne celine prate do oznake G-67, ali nisu sve bile očuvane u istom stepenu. Kod pojedinih su sačuvani samo delovi skeleta, lobanja, noge ili dislocirane kosti.
Ovo je posebno važno jer pokazuje da je prostor današnjeg centralnog gradskog trga u kasnoj antici imao potpuno drugačiju funkciju. Tamo gde danas prolaze hiljade Nišlija, nekada se nalazila nekropola antičkog Naisa.
Kada su obavljena arheološka istraživanja?
Zaštitna arheološka istraživanja trajala su od 24. novembra 1990. do 10. januara 1991. godine. Organizovao ih je Zavod za zaštitu spomenika kulture Niš, a radovima je rukovodio Dušan Maksimović.
Istraživanja su sprovedena na prostoru planiranog pešačkog podzemnog prolaza, na trasi današnje glavne ulice Niša. Otvoren je iskop dug 70 metara u pravcu istok–zapad, od hotela „Ambasador” do početka Ulice Generala Milojka Lešjanina. U pravcu sever–jug iskop je bio širok 35 metara, između Robne kuće i Spomenika oslobodiocima Niša.
Teren je bio podeljen na 114 kvadrata dimenzija 10 x 10 metara. Za potrebe arheoloških radova ti kvadrati su dodatno deljeni na manje celine od 5 x 5 metara.
Kako su nalazi otkriveni?
Nalazi nisu otkriveni planskim arheološkim istraživanjem, već tokom građevinskih radova. To je jedan od ključnih razloga zbog kojih je veliki deo kulturnih slojeva bio oštećen pre dolaska arheologa.
Pre istraživanja, mehanizacijom je skinut asfalt na celoj površini iskopa. Isto je urađeno i na pozicijama ulaza u budući podzemni prolaz. Kvadrati na istočnoj ivici, ispred hotela „Ambasador”, već su bili uništeni radom mehanizacije. Uz istočnu i južnu ivicu iskopa formiran je rov do nivoa podzemnih voda, u dužini od oko 25 metara i širini od 5 do 8 metara.
Zbog toga su istraživanja dala ograničene rezultate. Ali i tako oštećen prostor pokazao je da se ispod centra Niša nalazio dragocen arheološki sloj.
Iskopavanja Trga kralja Milana ukratko
Lokacija: Trg kralja Milana, tada Trg oslobođenja
Vreme istraživanja: 24. novembar 1990 – 10. januar 1991.
Povod: izgradnja podzemnog prolaza
Rukovodilac radova: Dušan Maksimović
Institucija: Zavod za zaštitu spomenika kulture Niš
Dimenzije iskopa: 70 x 35 metara
Broj osnovnih kvadrata: 114
Glavni nalazi: kasnoantička nekropola, ostaci antičke građevine, turska džamija, keramika, staklo, novac, predmeti svakodnevne upotrebe
Hronološki raspon nalaza: od kraja I–II veka do početka VII veka, uz tragove turskog perioda XIV–XV veka
Šta govore ostaci antičke građevine?
Jedno od najvažnijih otkrića bili su ostaci većeg antičkog objekta. Istraženi su delovi građevine koja je označena kao Objekat I. Otkrivena površina iznosila je oko 16 x 11 metara, a istraživači su prepoznali najmanje četiri prostorije.
Objekat je imao zidove i pod od opeka. Na osnovu odnosa starijih i mlađih slojeva, njegovo podizanje i trajanje vezuje se za kasnu antiku, verovatno od doba tetrarhije, uz mogućnost da je korišćen do druge polovine IV veka.
Kasnije, kada je građevina izgubila funkciju i bila porušena, na njenim ostacima vršena su sahranjivanja. To se najverovatnije događalo od kraja IV do kraja VI, odnosno početka VII veka.
Posebno je zanimljivo da su na ovom prostoru zabeleženi i nalazi mermerne i štuko dekoracije. To ukazuje da građevina nije bila beznačajna. Naprotiv, mogla je pripadati reprezentativnijem objektu u blizini kasnoantičke fortifikacije.
Šta je pronađeno od pokretnih nalaza?
Pokretni nalazi sa Trga kralja Milana bili su raznovrsni. Keramičke posude predstavljaju najbrojniju grupu. Pored keramike, pronađene su staklene posude, utilitarni predmeti i predmeti svakodnevne upotrebe.
Posebnu vrednost imaju nalazi novca. Tokom zaštitnih istraživanja registrovano je 19 komada novca. Oni pripadaju širokom hronološkom okviru, od I do XV veka. Četiri primerka nisu mogla biti precizno opredeljena.
Najzastupljeniji je novac iz IV veka, koji čini 37 odsto nalaza. Zabeleženi su primerci koje se vezuju za Konstantina I, Konstancija II i Valensa, kao i konsekrativni primerak Konstantinovih sinova. Iz VI veka potiču novci Justinijana I i Justina II, dok je iz turskog perioda zabeležen primerak Mehmeda II.
Dva novčića pronađena su kao deo grobnog inventara, u predelu karlice položenog pokojnika.
Šta je bilo sa turskom džamijom?
Tokom iskopavanja registrovani su i ostaci turske džamije, jugozapadno od kasnoantičke nekropole. Za njenu gradnju korišćen je antički građevinski materijal.
U jednom delu džamije otvorena je probna sonda. U njoj su pronađeni nalazi iz rimskog perioda. To pokazuje kako su se slojevi istorije u centru Niša bukvalno naslanjali jedan na drugi: antički materijal, kasnoantička nekropola, turska građevina i savremeni gradski prostor.
Zašto su ova iskopavanja važna za istoriju Niša?
Iskopavanja Trga kralja Milana važna su zato što menjaju sliku o levoj obali Nišave u antičkom i kasnoantičkom periodu. Jezgro Naisa nalazilo se na desnoj obali, na prostoru današnje Niške tvrđave. Ali nalazi sa Trga pokazuju da je i leva obala imala značajnu ulogu.
Na tom prostoru postojali su objekti, groblja, putevi, verovatno i širi suburban prostor antičkog grada. To nije bila prazna periferija, već živi deo Naisa, povezan sa gradskim jezgrom i njegovom svakodnevicom.
Posebno je važno što su radovi iz 1990–1991. godine dugo ostali gotovo nepoznati široj javnosti. Zbog toga ova priča danas ima posebnu težinu. Ona pokazuje da se ispod najprometnijih mesta u Nišu ne nalaze samo instalacije, asfalt i beton, već slojevi grada koji je trajao vekovima.
Podzemni prolaz zbog kojeg su radovi započeti danas je uglavnom izgubio svoju funkciju. Ali ono što je tada otkriveno ostaje jedno od najvažnijih svedočanstava o antičkom i kasnoantičkom Nišu.
U samom centru grada, ispod prostora kojim se svakodnevno prolazi, pronađeni su tragovi života, smrti, gradnje, rušenja i ponovne upotrebe. Trg kralja Milana tako nije samo glavni gradski trg. On je i jedno od mesta na kojima se najjasnije vidi koliko je Niš dubok grad.
Izvor: Gordana Jeremić, Toni Čerškov, Topografija antičkog i kasnoantičkog Niša – Naissus: arheološki tragovi na prostoru centra savremenog grada, Srpsko arheološko društvo / Zavod za zaštitu spomenika kulture Niš, Beograd, 2021.
