Oslobođenje Srbije 1918 počelo je kao vojna operacija posle proboja Solunskog fronta, ali se pretvorilo u jedan od najbržih i najdramatičnijih povrataka u srpskoj istoriji. Posle godina izgnanstva, albanske golgote, oporavka na Krfu i rovova kod Soluna, srpska vojska je u jesen 1918. krenula nazad ka domovini. Za nepuna dva meseca, od Dobrог polja do Beograda, prešla je oko 800 kilometara i vratila se u zemlju koja je od 1915. bila pod okupacijom.
To nije bio samo kraj jednog fronta. Bio je to vojni slom Bugarske, udarac nemačkim planovima na Balkanu i početak kraja austrougarske moći u ovom delu Evrope.
Šta se dogodilo posle proboja Solunskog fronta?
Sredinom septembra 1918. godine savezničke snage krenule su u odlučujući napad na Solunskom frontu. Na celom frontu saveznici su imali više od 600.000 vojnika, a srpska vojska je učestvovala sa oko 140.000 ljudi.
Srpska vojska tada više nije bila ona iz 1915. godine, iscrpljena povlačenjem, glađu i bolešću. Bila je manja nego na početku rata, ali bolje organizovana, opremljena i oslonjena na savezničku pomoć. Posle oporavka i reorganizacije, oko 125.000 srpskih vojnika prebačeno je na Halkidiki, blizu Soluna. Njima su se kasnije pridružili i dobrovoljci: 4.641 iz prekomorskih zemalja i 14.626 Jugoslovena iz Rusije, uglavnom Srba.
Glavni udar izvela je Druga srpska armija, ojačana sa dve francuske divizije u prvoj liniji. Proboj je izvršen preko planinskog prostora kod Dobrog polja. Udar je bio toliko snažan da neprijatelj nije uspeo da se pregrupiše. Obe srpske armije nastavile su gonjenje bugarskih trupa, a bugarski otpor se ubrzo slomio.
Dobro Polje
Ai ilustracija
Kada je počelo oslobođenje Srbije 1918?
Oslobođenje Srbije 1918 vezuje se za septembarsku ofanzivu na Solunskom frontu. Posle uspeha kod Dobrog polja, prodor više nije bio samo lokalni proboj rovova. Pretvorio se u duboku operaciju ka unutrašnjosti Balkana.
Bugarska je krajem septembra zaključila primirje. To je bilo presudno. Nestankom bugarske armije iz rata otvoren je put ka Vardaru, Moravskoj dolini i Srbiji. Srpska Prva armija i francuska konjica brzo su prodrle u Moravsku dolinu. Oslobođenje Niša imalo je ogroman vojni značaj, jer je time propala nada nemačke Vrhovne komande da se na Balkanu organizuje nova linija fronta.
Drugim rečima, kada je srpska vojska ušla u Moravsku dolinu, rat na Balkanu više nije mogao da se vrati u staro stanje.
Gde se lomio front?
Najvažnije tačke bile su Solunski front, Dobro polje, Moravska dolina, Niš i Beograd.
Dobro polje bilo je vojni početak. Moravska dolina bila je operativni pravac koji je otvarao put u srce Srbije. Niš je bio strateška tačka koja je pokazala da se okupaciona struktura urušava. Beograd je bio završni simbol: prestonica koja je od oktobra 1915. živela pod drugom, trogodišnjom okupacijom.
Beograd je oslobođen 1. novembra 1918. godine. Prethodnica Prve srpske armije, sa generalom Petrom Bojovićem na čelu, stigla je do grada krajem oktobra. U gradu su ostale samo malobrojne nemačke trupe spremne za povlačenje. Pre odlaska, nemački vojnici su opljačkali radnje od Slavije do Terazija, prekinuli snabdevanje vodom i strujom i digli u vazduh železnički most na Savi.
Ko su bile glavne ličnosti?
Načelnik štaba srpske Vrhovne komande bio je vojvoda Živojin Mišić. Prvom srpskom armijom komandovao je general Petar Bojović, a Drugom srpskom armijom vojvoda Stepa Stepanović.
Na savezničkoj strani važnu ulogu imao je general Franše d’Epere, vrhovni komandant savezničke vojske na Istoku. Njegove odluke imale su i vojni i politički značaj. Posle oslobođenja Srbije, naređenja su se odnosila i na prelazak manjih odreda preko Drine, Save i Dunava, kao i na podršku jugoslovenskom pokretu u Bosni, Hrvatskoj i Vojvodini.
To pokazuje da se operacija posle proboja Solunskog fronta nije završila samo oslobođenjem stare Kraljevine Srbije. Ona je otvorila i pitanje novog političkog poretka na prostoru koji se rušio zajedno sa Austrougarskom.
Oslobođenje Srbije 1918 ukratko
Fokusni događaj: proboj Solunskog fronta i oslobođenje Srbije 1918.
Početak odlučujuće ofanzive: sredina septembra 1918.
Ključna tačka proboja: Dobro polje.
Srpska snaga na frontu: oko 140.000 vojnika.
Savezničke snage na celom frontu: više od 600.000 vojnika.
Glavne srpske formacije: Prva i Druga srpska armija.
Komandanti: Živojin Mišić, Petar Bojović, Stepa Stepanović.
Saveznički komandant: Franše d’Epere.
Važan pravac: Moravska dolina.
Ključni gradovi: Niš i Beograd.
Oslobođenje Beograda: 1. novembar 1918.
Pređeni put do Beograda: oko 800 kilometara od Dobrог polja.
Krajnji ishod: oslobođena je teritorija bivše Kraljevine Srbije.
Kakva je bila srpska vojska u trenutku proboja?
Vojni podaci pokazuju koliko je srpska vojska do 1918. bila obnovljena. Srpsko vazduhoplovstvo je 1. maja 1918. imalo 62 oficira, 53 podoficira i 337 kaplara i redova. U vreme proboja Solunskog fronta srpska avijatika raspolagala je sa 71 avionom različitih tipova. Oko polovine činili su bombarderi brege XIV i lovci spad.
Važna je bila i logistika. Automobilska komanda je krajem aprila 1918. imala 21 oficira, 615 podoficira i vojnika, 139 automobila, 29 motocikala i 372 bicikla. Dan uoči početka artiljerijske pripreme, 13. septembra 1918, imala je 1.089 ljudi po spisku, a na licu mesta 869.
Iza ovih brojki stoji ozbiljna vojna činjenica: povratak u Srbiju nije bio samo juriš pešadije. Bio je to pokret armije koja je imala komandu, avijaciju, transport, savezničku podršku i sposobnost da posle proboja nastavi duboko gonjenje neprijatelja.
Kolika je bila cena pobede?
Cena je bila ogromna. Tokom borbi na Solunskom frontu 1916. godine iz stroja je izbačeno 27.965 srpskih vojnika. Od tog broja, 7.208 je poginulo ili umrlo od bolesti. U borbama 1917. godine život je izgubilo još 2.270 srpskih vojnika.
Od izlaska na Solunski front do 29. oktobra 1918. srpska vojska imala je ukupne gubitke od 42.735 mrtvih i ranjenih. U zarobljeništvu je, prema navedenim podacima, smrtno stradalo oko 60.000 srpskih oficira, podoficira i vojnika.
Zato oslobođenje nije bilo samo vojna pobeda. Bilo je to oslobođenje zemlje plaćeno godinama iscrpljivanja, povlačenja, logora, bolesti i rovovske borbe.
Zašto je Niš važan u ovoj priči?
Niš je bio ključan zato što se nalazio na putu prodora kroz Moravsku dolinu. Kada su Prva srpska armija i francuska konjica prodrle tim pravcem i oslobodile Niš, nemačka nada da će se organizovati novi balkanski front praktično je uništena.
Za Srbiju, Niš nije bio samo vojna tačka. Bio je grad duboko vezan za ratne godine. U njemu su 1914. radile državne institucije, iz njega se upravljalo zemljom u najtežim danima, a tokom rata je bio jedna od važnih tačaka srpske državnosti. Zato je njegov povratak pod srpsku kontrolu imao i strateški i simbolički značaj.
Šta je oslobođenje promenilo?
Do 1. novembra 1918. oslobođena je teritorija bivše Kraljevine Srbije. Beograd je ponovo bio slobodan, ali razoren i iscrpljen. Grad je tokom rata pretrpeo velika materijalna razaranja, pljačku, uništavanje infrastrukture i kulturnih dobara. Broj stanovnika pao je sa oko 90.000 iz 1910. godine na 47.908 u 1916, dok se neposredno posle osvajanja 1915. procenjivalo da je u gradu ostalo oko 20.000 ljudi.
Zbog toga ulazak srpske vojske u Beograd nije bio samo pobednička slika. Bio je susret vojske koja se vraća i grada koji je preživeo tri godine okupacije.
Oslobođenje Srbije 1918 bilo je trenutak kada se vojni uspeh pretvorio u istorijski preokret. Proboj kod Dobrog polja srušio je front. Prodor kroz Moravsku dolinu vratio je Srbiju u ratnu završnicu kao pobedničku silu. Ulazak u Beograd 1. novembra označio je kraj okupacije i početak novog vremena.
Srpska vojska se nije samo vratila kući. Vratila je državu.
