Adam Oršić i antički grad ispod Niša
Adam Oršić nije „otkrio” antički Naissus u bukvalnom smislu, jer je rimski Niš bio poznat i pre njegovog rada. Ali je bio jedan od prvih istraživača koji su pokušali da tragove antičkog grada sistematski povežu na terenu.
Godine 1932, u Nišu i okolini, Oršić je istraživao mesta na kojima su se pojavljivali ostaci zidova, grobnica, crkava, novca, reljefa i drugih tragova starog života. Njegov značaj je u tome što Naissus nije posmatrao samo kao istorijski pojam, već kao širok arheološki prostor koji se prostirao od Jagodin male i Medijane do Brzog Broda, Niške Banje, Bubnja i drugih tačaka oko grada.
Zato je tačnije reći da je Oršić bio čovek koji je mapirao antički Naissus — ne prvi koji je za njega znao, već jedan od prvih koji ga je uporno tražio u zemlji, na terenu i kroz sistematsko beleženje nalaza.
Pionir arheologije i osnivač prvog muzeja u Nišu
Adam Oršić ostavio je dubok trag u istoriji Niša. Prema tekstu Jugpressa iz 2018. godine, u niškoj Sinagogi održana je promocija knjige dr Marka A. Jankovića „Arheološke putanje i stranputice Adama Oršića”, zajedničkog izdanja Narodnog muzeja Niš i Filozofskog fakulteta u Beogradu.
Tom prilikom Oršić je predstavljen kao pionir arheologije u Nišu i čovek koji je ostao upamćen po otvaranju prvog muzeja u Nišu 1933. godine. Janković je posebno naglasio da je Oršić, zajedno sa lokalnim ljubiteljima starina i arheolozima amaterima, osnovao muzej u godini koja je kasnije postala početna tačka institucionalne istorije niškog Narodnog muzeja.
U tom smislu, Oršićeva uloga nije bila samo istraživačka. On je pomagao da Niš dobije ustanovu u kojoj će se čuvati i proučavati tragovi njegove prošlosti.
Medijana, Jagodin mala, Bubanj
U naučnoj literaturi se navodi da je Oršićev terenski rad trajao od 1930. godine, kada počinje istraživanja u okolini Niša, pa do 1952. godine, kada je sa suprugom rukovodio iskopavanjima u Brazilu. U niškom periodu radio je na lokalitetima kao što su Medijana, Jagodin mala, Niška Banja, Bubanj i druga manja nalazišta u okolini grada.
Njegovi izveštaji pokazuju istraživača koji je pažljivo beležio teren. Dokumentacija je obuhvatala crteže, fotografije, premeravanja, praćenje stratigrafskih slojeva, sektore i kvadrate, dok je prikupljeni materijal beležen sa preciznim mestom nalaza.
To je za Niš bilo izuzetno važno. Oršić nije samo sakupljao predmete; pokušavao je da od pojedinačnih tragova napravi širu arheološku sliku grada.
Jagodin mala: hrišćanski Naissus
Jedan od ključnih prostora bila je Jagodin mala. Tu su se pojavljivali ostaci grobnica, crkava, zidova i novca iz kasnoantičkog perioda. Upravo ti nalazi pokazivali su da se na tom delu grada nalazila važna nekropola i sakralna zona starog Naissusa.
Danas je Jagodin mala jedno od najvažnijih mesta za razumevanje ranohrišćanskog Niša, a Oršićev rad iz tridesetih godina 20. veka predstavlja jedan od ranih pokušaja da se taj prostor arheološki opiše i poveže sa širim antičkim nasleđem grada.
Terenski rad kao mreža saradnika
Oršić nije radio samo sa stručnjacima. Obilazio je okolinu Niša, razgovarao sa meštanima, beležio mesta nalaza i pokušavao da lokalne ljubitelje starina uključi u svoj rad. Prema Jankoviću, do 1936. godine sakupio je preko 1.600 izveštaja sa terenskih obilazaka.
Pokrenuo je i časopis „Moravski arheološki glasnik”, koji je tokom 1936. godine izašao u svega tri broja. Bio je njegov urednik i finansijer, a časopis je služio upravo tome da se lokalni saradnici uključe u beleženje arheoloških nalaza.
Kontroverze: rat, Ahnenerbe i Beč
Međutim, priča o Adamu Oršiću ne može se završiti samo u Nišu i na arheološkim lokalitetima. Njegova biografija ima i ozbiljno kontroverznu stranu.
Prema naučnoj analizi Marka A. Jankovića, Oršić je tokom Drugog svetskog rata imao privilegovan položaj u okupiranoj Srbiji. Sarađivao je sa nemačkim okupacionim strukturama i učestvovao u radu institucija kao što su Ahnenerbe i Referat za zaštitu umetnina i spomenika kulture. Zbog porodičnih i političkih kontakata dobio je Humboltovu stipendiju i otišao u Beč na studije kod Osvalda Menghina, gde je doktorirao 1944. godine.
Dostavljeni materijal dodatno ukazuje da su nacističke strukture, naročito krug oko Wolframa Sieversa, bile zainteresovane za njegova istraživanja neolitskih lokaliteta u Makedoniji, posebno kod mesta koje je Oršić nazivao Pavlovci. Navodi se da je 1941. godine ponovo istraživao po nalogu, da je 1942. godine, kao diplomata NDH, dobio dozvolu bugarskog cara Borisa III za nastavak istraživanja, a da je 1943. godine izveštaj podneo društvu Ahnenerbe.
Posebno kontroverzan deo njegove biografije jeste posleratna izjava data austrijskom odeljenju Međunarodne organizacije za izbeglice 4. maja 1950. godine. U njoj je tvrdio da je bio protivnik ustaškog režima, ali se u dostavljenom materijalu ističe da je prećutao svoj angažman u diplomatiji NDH. Još je neobičnije to što je kao mesto bekstva od ustaša naveo Beč, odnosno tadašnji prostor pod nacističkom kontrolom.
Brazil: poslednje poglavlje života
Posle rata, Oršić je sa suprugom Elfriede Stadler, kojom se oženio 1944. godine, emigrirao u Brazil 1951. godine. Tamo je, uprkos otporu dela lokalnih antropologa, nastavio arheološku karijeru.
Prema Jankovićevom radu, Oršić i njegova supruga su u okolini Parane obavili istraživanja na lokalitetu Arauho II, a njegovo terensko iskustvo omogućilo mu je status jednog od pionira arheologije u Brazilu. Rezultati tih istraživanja objavljeni su uz podršku američkih kolega sa Smitsonijana.
Zašto je Oršić važan za Niš?
Adam Oršić je važan zato što spaja nekoliko velikih priča: osnivanje prvog muzeja u Nišu, početke profesionalnih arheoloških istraživanja, mapiranje antičkog Naissusa, ali i mračne i kontroverzne veze arheologije sa politikom Drugog svetskog rata.
On nije jednostavna istorijska ličnost. Bio je pionir arheologije u Nišu, organizator, terenski istraživač i čovek koji je ostavio trag na lokalitetima kao što su Medijana, Jagodin mala i Bubanj. Ali bio je i čovek čija biografija otvara neprijatna pitanja o saradnji sa okupacionim strukturama, Ahnenerbeom i ratnim režimima.
Zato priča o njemu nije samo omaž. To je priča o čoveku koji je pomogao da Niš dobije svoj prvi muzej i arheološku mapu antičkog Naissusa, ali i priča o stranputicama jedne naučne karijere u najtežem vremenu 20. veka.
