AI ilustracija
Solunski front bio je mesto na kome je srpska vojska, posle povlačenja, oporavka i reorganizacije, ponovo dobila pravac ka otadžbini. Tri godine su gledali ka Srbiji iz daljine. A onda je u septembru 1918. počela ofanziva koja je probila front, pokrenula savezničko napredovanje i otvorila put oslobođenju zemlje.
To nije bila samo vojna operacija. Bio je to trenutak povratka. Srpska vojska, koja je posle 1915. prebačena na Krf, reorganizovana i zatim transportovana u okolinu Soluna, vratila se u rat kao deo savezničkih snaga. Kada je front popustio, brzina napredovanja srpskih i francuskih jedinica iznenadila je neprijatelja i promenila tok rata na Balkanu.
Šta se dogodilo na Solunskom frontu?
Proboj Solunskog fronta bio je završna velika operacija savezničkih snaga na Balkanu. Prema dostavljenom materijalu, general Franše d’Epere, koji je početkom juna preuzeo komandu od generala Gijoma, pripremio je ofanzivu za septembar 1918. godine.
Plan je bio da se udar na Balkanu uskladi sa velikom savezničkom ofanzivom u Francuskoj. Na delu fronta od Monastira do Dojrana 14. septembra počelo je snažno bombardovanje. Već 24 sata kasnije francusko-srpske trupe pod komandom vojvode Mišića zauzele su prve neprijateljske linije i visove između Sokola i Veternika.
Taj trenutak bio je prelom. Front koji je godinama izgledao nepokretno počeo je da se ruši.
Kada je počeo proboj Solunskog fronta?
Ključni događaji vezani su za septembar 1918. godine. Saveznička artiljerijska priprema počela je 14. septembra duž fronta od Monastira do Dojrana. Dan kasnije usledio je udar francusko-srpskih trupa.
Britanske, francuske i grčke snage napale su kod Dojrana 18. septembra. Iako su ti napadi nailazili na velike teškoće, njihov zadatak bio je da vežu neprijateljske rezerve i spreče ih da budu prebačene na mesta gde su Srbi i Francuzi probijali glavnu liniju.
Do 21. septembra srpske i francuske jedinice napredovale su tolikom brzinom da su presekle neprijateljske komunikacije između Gradskog i Prilepa, kao i niz dolinu Vardara. Pet dana kasnije, 26. septembra, francuske, grčke i britanske trupe zauzele su Beles, planinski masiv severoistočno od Dojranskog jezera, visok oko 4.000 stopa.
AI ilustracija
Gde se nalazio Solunski front?
Solunski front, poznat i kao Makedonski front, protezao se kroz prostor tadašnje ratne Makedonije. U dostavljenom materijalu navode se sektori oko Dojrana, Vardara, Monastira, Gradskog, Prilepa, Belesa, Sokola i Veternika.
Front je bio težak zbog planinskog terena, velikih udaljenosti i složenih komunikacija. Jedan rad navodi da se linija fronta protezala kroz planinske predele i da su se borbe vodile i na visinama većim od 2.000 metara.
Za srpsku vojsku, međutim, taj prostor nije bio samo linija rovova. Bio je to najkraći put ka Srbiji.
AI ilustracija
Ko su bile glavne ličnosti?
U materijalu se posebno izdvajaju general Franše d’Epere i vojvoda Mišić. Franše d’Epere je kao komandant savezničkih snaga pripremio septembarsku ofanzivu, dok su francusko-srpske trupe pod Mišićevom komandom probile neprijateljske položaje između Sokola i Veternika.
Pominju se i general Miln, britanski komandanti Vilson i Brigs, kao i general Saraj, raniji komandant savezničkih ekspedicionih snaga na Balkanu. U tekstovima o reorganizaciji srpske vojske važnu ulogu ima i general Pjeron de Mondesir, koji je bio posrednik između srpskog Generalštaba i francuske Vrhovne komande.
Tu su i kralj Petar i prestolonaslednik Aleksandar, koji se u materijalu pominju u kontekstu povlačenja, Krfa i dolaska prema Solunu. Srpska vojska nije bila utopljena u savezničke jedinice, već je insistirala da deluje samostalno, sa svojim pravcem nastupanja i sopstvenim sektorom fronta.
Solunski front: proboj koji je vratio Srbiju kući ukratko
Tema: Proboj Solunskog fronta 1918. godine
Glavni događaj: Saveznička ofanziva u septembru 1918.
Početak artiljerijske pripreme: 14. septembar 1918.
Glavni udar: francusko-srpske trupe pod vojvodom Mišićem
Ključne tačke: Sokol, Veternik, Dojran, Gradsko, Prilep, Vardarska dolina, Beles
Važna posledica: opšte povlačenje bugarskih snaga i otvaranje puta oslobođenju Srbije
Širi značaj: srpska vojska se, posle povlačenja i oporavka, vratila kao snaga koja je ponovo krenula ka otadžbini
Kako je srpska vojska stigla do Solunskog fronta?
Put do proboja počeo je mnogo ranije. Posle združene austrougarske, nemačke i bugarske ofanzive u jesen 1915. godine, srpska vojska se povukla preko Albanije do jadranske obale, odakle je savezničkim brodovima evakuisana na Krf.
Dostavljeni materijal navodi više brojki o snazi srpske vojske. Prema podacima iz februara 1916, srpska vojska imala je 147.000 ljudi, od toga 110.800 boraca i 36.200 neboraca. Prema francuskim podacima, 22. februara 1916. na Krf je evakuisano 135.000 Srba, a u Bizertu 9.010.
Na savezničkoj konferenciji u Šantijiju 12. marta 1916. odlučeno je da se srpska vojska reorganizuje i prebaci ka Solunu. Oko 112.000 ljudi i 8.300 konja transportovano je sa Krfa u Solun, a operacija je trajala 48 dana. Prve srpske jedinice koje su krenule sa Krfa 12. aprila iskrcale su se kod Mikre 18. aprila 1916. godine.
Zašto je proboj bio toliko važan?
Zato što je za Srbiju značio kraj čekanja. Solunski front je godinama bio prostor pripreme, oporavka i iščekivanja. U septembru 1918. on se pretvorio u pravac povratka.
U jednom francuskom sećanju, koje se prenosi u dostavljenom materijalu, ističe se da su Srbi sa svojim mladim vođom Aleksandrom bili ponos Istočne armije. Isti tekst govori o svedocima srpskog mučeništva i srpskog vaskrsenja.
Upravo zato ova tema ima snažan emotivni naboj bez potrebe za patetikom. Njena snaga nije u katastrofi, već u obrnutom smeru istorije: vojska koja je bila odsečena od zemlje ponovo je krenula kući.
AI ilustracija
Koje su bile posledice proboja?
Posle proboja, neprijateljske komunikacije između Gradskog i Prilepa bile su presečene, a bugarske snage počele su opšte povlačenje kroz Kosturinski prevoj. Savezničke snage nastavile su napredovanje, a Solunski front je prestao da bude nepomična ratna linija.
Za Srbiju, posledica je bila jasna: otvoren je put oslobođenju zemlje. U vojnom smislu, proboj je pokazao snagu reorganizovane srpske vojske. U simboličkom smislu, bio je trenutak kada se istorija vratila u pravcu Beograda, Morave, Šumadije i svih krajeva iz kojih su vojnici krenuli.
AI ilustracija
Zašto je ova tema važna za Srbiju i lokalnu istoriju?
Solunski front je deo šire srpske istorije, ali i deo sećanja svakog kraja iz kojeg su ljudi otišli u rat. Nije to samo priča o velikim komandantima i savezničkim planovima. To je priča o povratku vojske u zemlju koja je čekala oslobođenje.
Za čitaoce u Nišu i na jugu Srbije tema ima dodatnu težinu, jer sećanje na Veliki rat duboko pripada lokalnoj istoriji. Dostavljeni zbornik Narodnog muzeja Niš pokazuje da je Veliki rat obrađivan kroz memoare, dnevnike i sećanja, uključujući i radove o Solunskom frontu, francuskim vojnicima i oslobođenju Srbije.
Zato se o ovoj temi ne piše samo kao o vojnoj operaciji. Piše se kao o trenutku kada su se godine čekanja pretvorile u pokret, a pogled ka Srbiji u povratak.
Tri godine su gledali ka Srbiji iz daljine. U septembru 1918. taj pogled više nije bio samo nada. Postao je pravac marša.
