Palata sa oktogonom na Gradskom polju predstavlja jedno od najznačajnijih arheoloških otkrića u Nišu, otkrivajući slojeve bogate prošlosti sakrivene ispod savremenog grada. Reč je o kompleksu površine oko 500 m², sa jasno definisanom arhitekturom, luksuznim elementima i dugim kontinuitetom života – od IV do VI veka.
Monumentalni objekat otkriven slučajno
Arheološka istraživanja sprovedena tokom 1987. godine u zoni Gradskog polja započela su nakon što je prilikom izgradnje pešačke staze primećena velika količina antičkog građevinskog materijala.
Na mestu nalaza otvorene su sonde dimenzija 8 × 4 metra, a daljim istraživanjima otkriven je deo veće građevine dužine čak 31 metar i širine do 16 metara.
Već tada je bilo jasno da nije reč o običnom objektu, već o kompleksu koji je imao značajnu ulogu u urbanom tkivu antičkog Naissusa.
Oktogon – srce palate
Centralni deo objekta čini velika prostorija gotovo pravilnog oktogonalnog oblika, dimenzija približno 9,1 × 9,36 metara.
Ova prostorija bila je arhitektonsko i funkcionalno središte palate, a njen luksuz potvrđuje i otkriveni podni mozaik površine oko 42 m².
Mozaik je izrađen od kamenčića u četiri boje:
- bela
- crna
- crvena
- zelena
Geometrijski motivi ukazuju na visok umetnički nivo, sličan onome koji je poznat sa lokaliteta Medijana, što dodatno govori o značaju objekta.
6 prostorija i razvijen unutrašnji raspored
Do sada je identifikovano najmanje 6 prostorija, raspoređenih oko centralne sale.
Karakteristike kompleksa uključuju:
- prostorije dimenzija oko 4,2 × 4,2 metra
- više ulaza širine od 0,83 do 2,76 metara
- niše dubine do 0,87 metara
- stepenike od kamenih blokova
- višeslojne podove sa razlikom visine do 0,70 metara
Ovakva organizacija prostora ukazuje na plansku i simetričnu gradnju, što je tipično za reprezentativne objekte rimskog perioda.
Rimska gradnja: zidovi debeli do 1,2 metra
Palata je građena tehnikom opus mixtum, kombinacijom kamena i opeke. Zidovi su debeli u proseku oko 80 cm, dok na pojedinim mestima dostižu i preko 1 metar.
Očuvanost je izuzetna – zidovi su mestimično sačuvani do visine od 1,78 metara, a na nekim delovima i više od 2 metra.
Podovi su izrađeni od kvalitetnog maltera, sa zaglađenom površinom, dok su pojedini delovi imali dodatne slojeve, što ukazuje na dug period korišćenja i adaptacija.
Kanalizacija i infrastruktura pre 1.600 godina
Jedan od najzanimljivijih detalja jeste postojanje razvijenog sistema odvodnje.
U objektu su pronađene keramičke cevi prečnika oko 20 cm, koje su služile za odvođenje vode sa krovova u kanalizacioni sistem.
Ovaj podatak potvrđuje da je reč o objektu visokog standarda, u kome su primenjivana napredna tehnička rešenja za to vreme.
Precizno datovanje: od cara Maksimina do Justinijana
Arheološki nalazi omogućili su vrlo precizno datovanje objekta.
Ključni dokaz je novac cara Maksimina Daje iz perioda 309–310. godine, pronađen u strukturi zida.
Na osnovu toga zaključeno je da je palata:
- izgrađena početkom IV veka
- bila u upotrebi do VI veka
- stradala u požaru, verovatno tokom slovenskih upada
U slojevima su pronađeni tragovi gareži i ugljenisanih greda, što potvrđuje dramatičan kraj ovog kompleksa.
Luksuz i svakodnevni život
Među pronađenim predmetima izdvajaju se:
- fragmenti fresaka
- mermerne ploče
- staklene posude
- keramički sudovi
- metalni novčići
- koštani predmeti
Posebno intrigantan detalj jeste natpis „AR FIC“ urezan u malter, koji bi mogao predstavljati potpis majstora ili oznaku graditelja.
U srcu savremenog Niša
Jedan od ključnih aspekata ovog otkrića jeste njegov položaj – praktično u zoni modernog grada.
Stručnjaci ističu:
- lokalitet je plitko ispod površine
- očuvanost omogućava konzervaciju
- lokacija ima veliki turistički potencijal
Planirano je da palata bude uklopljena u buduće uređenje prostora kroz tvrđavu i gradsko polje, kao deo kulturno-istorijske ponude Niša.
Milionska ulaganja i buduća istraživanja
Za istraživanja i radove već je izdvojeno više od 3.000.000 dinara, dok su planovi predvideli dodatna istraživanja površine od oko 600 m².
Cilj je:
- potpuno otkrivanje objekta
- konzervacija mozaika
- prezentacija lokaliteta javnosti
Da li je ovo deo urbanog Naissusa?
Nalazi ukazuju da je palata bila deo šire urbane zone antičkog grada.
U prilog tome govore:
- pronađene nekropole u okolini
- raniji arheološki nalazi
- položaj van bedema, ali blizu centra (extra muros)
Postoji velika verovatnoća da je reč o luksuznoj vili ili javnom objektu namenjenom eliti antičkog Naissusa.
Skriveno blago ispod grada
Brojke jasno pokazuju značaj ovog otkrića:
- 500 m² procenjena površina
- 6 prostorija
- 42 m² mozaika
- 31 metar dužine
- više od 1.600 godina starosti
Palata sa oktogonom na Gradskom polju potvrđuje da Niš i dalje krije slojeve istorije koji mogu promeniti naše razumevanje antičkog grada.
