Novooslobođeni Niš: Milićevićev pogled na grad posle Turaka

Novooslobođeni Niš u zapisu Milana Đ. Milićevića nije samo grad koji je promenio državu. To je mesto na kome se, odmah posle rata 1877–1878. godine, vidi sudar dve epohe: osmanske varoši sa uskim sokacima, mahalama i zapuštenim prostorom, i nove srpske uprave koja grad popisuje, čisti, uređuje i uvodi u okvir Kraljevine Srbije.

U knjizi „Kraljevina Srbija – Novi krajevi“, štampanoj u Beogradu 1884. godine, Milićević opisuje krajeve koji su se Srbiji pridružili posle rata 1877. i 1878. godine. Među njima je i Niš, centar niškog okruga, prostora koji je po njegovim podacima imao 2.681 kvadratni kilometar i 115.890 stanovnika. Za lokalnu istoriju posebno je dragoceno što Milićević ne piše samo o oslobođenju, već i o tome kako je Niš izgledao neposredno posle promene vlasti.

Šta je Milićević pisao o novooslobođenom Nišu?

Milićevićev opis Niša počinje kao svedočanstvo o gradu koji je zatečen u velikom neredu. On beleži raspored varoši, položaj grada na Nišavi, mahale, most, crkve, škole, kasarnu, bolnicu, vodu, stanovništvo i tragove osmanskog perioda.

Prema njegovom opisu, grad Niš nalazio se na desnoj obali Nišave. Iznad grada bio je deo varoši zvan Jagodinska mahala, dok se s donje strane nalazila Beogradska mahala. Glavna varoš pružala se na levoj obali Nišave, naspram grada i Beogradske mahale, a zatim se širila prema jugu, sve do pod samu Goricu.

Taj podatak je važan jer pokazuje kako je Niš u Milićevićevom vremenu već imao složenu urbanu strukturu, ali i koliko se razlikovao od savremenog grada. On ga ne prikazuje kao romantičnu varoš, već kao prostor koji tek treba urediti.

Kada je Niš ušao u nove krajeve Srbije?

Milićević „Nove krajeve“ vezuje za prostor koji se Kraljevini Srbiji pridružio posle rata 1877. i 1878. godine. U predgovoru navodi da je prvi rat počeo 20. juna, a završen 17. oktobra 1876. godine. Drugi rat objavljen je 1. decembra 1877, a završen 22. januara 1878. godine.

Za razliku od prvog, koji naziva nesrećnim, drugi rat opisuje kao napredan i srećan. On piše da taj rat nije „još osvetio Kosova“, ali da je Srbiju približio tom cilju, doneo joj nezavisnost i uvećao je za četiri nova okruga: niški, pirotski, vranjski i toplički.

U tom kontekstu Niš zauzima posebno mesto. Milićević naglašava da je Niš zauzet preko Gorice, sa strane odakle su se Turci najmanje bojali. Posle osvojenja Niša srpska vojska je, prema njegovom opisu, krenula dalje prema Kosovu u tri kolone.

Novooslobođeni Niš ukratko

Novooslobođeni Niš u Milićevićevom delu prikazan je kroz konkretne podatke:

Niški okrug imao je 2.681 kvadratni kilometar.

U okrugu je bilo 273 naseljena mesta.

Ukupan broj stanovnika iznosio je 115.890.

Muških stanovnika bilo je 59.086, a ženskih 56.854.

Na jednom kvadratnom kilometru u niškom okrugu živelo je 43 stanovnika.

Na jedno naseljeno mesto dolazilo je prosečno 425 stanovnika.

U varošima niškog okruga živelo je 25.215 ljudi, a u selima 90.675.

U samom Nišu, posle osvojenja, popisano je 12.817 ljudi.

Iz Niša se potom iselilo 1.075 turskih porodica, sa 4.274 duše.

U gradu je ranije bilo 13 džamija, a posle oslobođenja ostale su samo tri, od kojih je radila jedna.

Kako je izgledao Niš koji su zatekli oslobodioci?

Najživlji deo Milićevićevog zapisa odnosi se na izgled same varoši. On beleži da je Niš, osim podele koju je pravila Nišava, imao i unutrašnju podelu po mahalama. Pominje Stambol-kapiju, Pokrivenu čaršiju, Leskovačku kapiju, Palilulu, Papučijsku čaršiju i Arnaut-pazar.

Ali iza tih naziva stajala je slika grada koji je, po Milićevićevom opisu, bio zapušten. Ulice su bile uske, krivudave i često bez jasnog izlaza. Čovek je, kako navodi, mogao da pređe iz jedne u drugu ulicu i ponovo upadne u kanal ili slepi sokak. Na pojedinim mestima jedva su se mimoilazila dva čoveka.

Posebno snažan utisak ostavlja njegov opis čišćenja grada. Milićević piše da je iz niških ulica izvezeno nekoliko hiljada kola đubreta, a zatim dovožena čista zemlja i pesak za nasipanje. Prostor kod tadašnjeg kraljevog dvora bio je, prema njegovom zapisu, prekriven barama, žabokrečinom i različitom nečistoćom.

To je možda i najvažniji detalj za razumevanje novooslobođenog Niša: oslobođenje nije značilo samo promenu zastave, već početak velikog posla uređenja grada.

Koji su simboli novog Niša posebno zabeleženi?

Milićević posebnu pažnju daje javnim građevinama. Na prvom mestu pominje Novu crkvu, osvećenu 13. februara 1878. godine. Navodi da je to bila građevina veća od svih bogomolja koje je tada imala Kraljevina Srbija. Crkvu je gradio majstor Andrija Damjanović iz Velesa, isti majstor koji je gradio i novu smederevsku crkvu.

Uz Novu crkvu pominje i malu crkvicu posvećenu Svetom Simeonu Nemanji, koju je kralj Milan pohodio i u kojoj se pričešćivao dok je boravio u Nišu.

Odmah do Nove crkve nalazila se i Nova škola. Milićević beleži da je gradnju te škole dopustio i svojim prilogom pomogao nekadašnji upravnik Niša, Midhat-paša.

Pominje i staru nišku crkvu, posvećenu Svetom Arhangelu Mihailu i Gavrilu, obnovljenu 1839. godine. Tu je i crkva Svetog Pantelejmona, iznad Jagodinske mahale, kod izvora lepe pijaće vode. Njeno mesto vezuje se za predanje o Stefanu Nemanji i osvajanju Niša od Vizantinaca.

Šta Milićević piše o mostu na Nišavi?

Jedan od najkonkretnijih opisa odnosi se na most preko Nišave. Milićević navodi da je jedinu pravu vezu između grada i varoši držao veliki most pred Carigradskim vratima niškog grada.

Most je bio dug 65 metara. Imao je dva kolska prolaza i dve pešačke staze. Ležao je na tri jaka kamena stuba u vodi i dva obalna stuba. Kroz njega su prolazila četiri „oka“ različite veličine.

Most je obnovljen i proširen po zapovesti kralja Milana, na starim stubovima, posle osvojenja Niša. Na njemu je ostavljen i natpis da je obnovljen pod vladom kneza, odnosno kralja Milana Obrenovića IV, posle osvojenja Niša 28. decembra 1877. godine.

Zato most kod Milićevića nije samo građevina. On je simbol prelaza: iz stare u novu vlast, iz zapuštene varoši u grad koji Srbija pokušava da uredi.

akvo je bilo stanovništvo Niša posle oslobođenja?

Milićević daje dragocene podatke o stanovništvu. Kada su srpske vlasti posle osvojenja popisale Niš, u gradu je bilo 12.817 stanovnika. Od toga je bilo 6.712 muškaraca i 6.105 žena.

U tom ukupnom broju, prema njegovim podacima, bilo je 401 tursko lice, 900 Jevreja i 797 Cigana, ukupno 2.098. Srba i ostalih bilo je 10.719.

Posebno je zabeležio iseljavanje turskog stanovništva. Iz Niša je, po njegovom zapisu, otišlo 1.075 turskih porodica, sa 4.274 duše. Njihov odlazak prikazan je kao deo velike promene koju je grad preživeo posle ulaska u Srbiju.

Milićević beleži i da je u vreme turske vlasti u Nišu živelo do 8.500 Turaka, najviše od prihoda sa imanja koja su im bila po selima oko Niša. Pominje i zanate kojima su se bavili: potkivače, berbere, sedlare, nožare, puškare i bakaline. Trgovaca je, prema njegovom zapisu, bilo vrlo malo.

Zašto je Milićevićev zapis važan za istoriju Niša?

Milićevićev tekst je važan zato što Niš prikazuje u trenutku preloma. To nije kasniji, uređeni grad sa razglednica, već grad zatečen neposredno posle oslobođenja. U njemu su još vidljive mahale, džamije, stare kapije, zapuštene ulice, turski konaci, ali se već pojavljuju nova škola, nova crkva, obnovljeni most, kasarna, bolnica i srpska uprava.

Za istoriju Niša taj zapis ima posebnu vrednost. On pokazuje da je oslobođenje bilo početak dugog procesa. Niš je trebalo ne samo politički priključiti Srbiji, već ga urbanistički, administrativno i svakodnevno preurediti.

Zato je novooslobođeni Niš kod Milićevića grad na granici dva vremena. Još nosi tragove osmanske prošlosti, ali već dobija znakove nove srpske države. U tom prelazu nalazi se prava snaga ovog svedočanstva: Niš nije samo oslobođen, nego je morao iznova da se izgradi kao moderan srpski grad.