Katalanski najamnici cara Dušana nisu bili obična fusnota srednjovekovne istorije. Iza tog imena stajao je ratnički svet koji je nekoliko decenija ranije potresao Vizantiju, stigao iz kruga Aragonske krune, prošao kroz Siciliju, Grčku i Balkan, a zatim se pojavio i u službi najmoćnijeg srpskog vladara srednjeg veka.
Odgovor je kratak, ali uzbudljiv: Stefan Dušan je koristio katalanske najamnike iz istog aragonsko-katalanskog vojnog miljea iz kog je nastala čuvena Magna Societas Catalanorum, poznata kao Katalanska kompanija. Ne može se tvrditi da je cela originalna družina Ruđera de Flora prešla u srpsku službu. Ali izvori jasno pokazuju da su ljudi iz tog sveta, iz zemalja Aragonske krune, bili prisutni u srpskim zemljama i da su imali važnu vojnu ulogu.
Šta se dogodilo sa katalanskim najamnicima?
Tokom XIII i XIV veka Aragonska kruna nije obuhvatala samo prostore na Pirinejskom poluostrvu. Pod njenom vlašću ili uticajem bili su Aragon, Katalonija, Valensija, Balearska ostrva, Malta, Đerba, Sardinija, Korzika, Sicilija, a potom i vojvodstva Atina i Neopatrija.
Zato naziv „Katalanci” u srednjovekovnim izvorima ne mora da označava samo ljude iz same Katalonije. Tim imenom često su nazivani najamnici iz različitih oblasti pod vlašću aragonskih vladara.
Upravo iz tog sveta nastala je Katalanska kompanija. Njeno latinsko ime, Magna Societas Catalanorum, vezuje se za najamničku vojsku sastavljenu od veterana rata za Siciliju. Posle mira u Kaltabeloti 1302. godine, ti ratnici ostali su bez posla. Predvodio ih je Ruđer de Flor, čovek poreklom iz Brindizija, nemačkog oca i italijanske majke.
Već naredne godine ova vojska stupila je u službu vizantijskog cara Andronika II. Borila se protiv Turaka u Maloj Aziji, a zatim, posle ubistva Ruđera de Flora 1305. godine u Hadrijanopolju, okrenula se osveti. Njeno kretanje ostavilo je dubok trag u evropskim oblastima Vizantije.
Kada su se Katalanci pojavili pred Srbima?
Prvi važan dodir Srba i Katalanaca dogodio se početkom XIV veka, u vreme dok je Katalanska kompanija delovala na Balkanu.
Tokom 1307. i 1308. godine stradali su brojni svetogorski manastiri. Jedna grupa Katalanaca i njihovih saveznika Tur
kopula opsela je i pokušala da zauzme Hilandar. U manastir se tada sklonio narod iz okolnih krajeva, uključujući žene i decu.
Odbranu Hilandara predvodio je Danilo, tada iguman, kasnije srpski arhiepiskop. Napadači su u srpskom izvoru nazvani „mogovari i Katalani”. Naziv „mogovari” odnosi se na almogavare, laku katalansku pešadiju koja je činila glavninu vojne snage Katalanske kompanije.
To je važan detalj. Srbi su Katalance prvo upoznali kao opasnu vojničku silu koja je već harala vizantijskim prostorom. Nekoliko decenija kasnije, ljudi iz tog istog ratničkog sveta našli su se na drugoj strani — u službi srpskih vladara.
Katalanski najamnici cara Dušana ukratko
Ko su bili: najamnici iz zemalja Aragonske krune, često nazivani Katalancima.
Sa kojim svetom su povezani: sa aragonsko-katalanskim vojnim krugom iz kog je nastala Magna Societas Catalanorum.
Ko je osnovao čuvenu Katalansku kompaniju: Ruđer de Flor.
Kada je nastala: posle mira u Kaltabeloti 1302. godine.
Gde su ranije ratovali: na Siciliji, u Maloj Aziji, Trakiji, Makedoniji i Grčkoj.
Kada se pominju u srpskoj službi: oko bitke kod Velbužda 1330. i kasnije, u vreme Stefana Dušana.
Glavne ličnosti: Stefan Dušan, Stefan Dečanski, Jovan Kantakuzin, Jovan de Peralta, vitez Palman.
Najvažnija oprezna formulacija: Dušan je koristio katalanske najamnike iz sveta Katalanske kompanije, ali nije dokazano da je unajmio celu originalnu kompaniju Ruđera de Flora.
Šta se dogodilo kod Velbužda 1330. godine?
Bitka kod Velbužda odigrala se 28. jula 1330. godine. Srbija i Bugarska tada su se sudarile u jednom od ključnih ratnih okršaja srednjeg veka.
Srpski izvori ne pominju strane najamnike u toj bici, ali vizantijski pisci donose dragocene vesti. Jovan Kantakuzin piše o 300 teško oklopljenih „Alamana”, dok Nićifor Grigora pominje hiljadu konjanika „Kelta” na srpskoj strani.
U istoriografiji se smatra da su Grigorini „Kelti” zapravo bili Španci, odnosno Katalanci. Ta tvrdnja uklapa se sa dubrovačkom arhivskom građom iz 1330. i 1331. godine, gde se pominju najamnici iz zemalja Aragonske krune u vezi sa srpskom službom.
To ne znači da su svi strani vojnici kod Velbužda bili Katalanci. Najamnički sastav bio je šarolik. Među njima je moglo biti i ljudi iz severne Italije. Ipak, prisustvo najamnika iz aragonskih zemalja na srpskoj strani ne dovodi se u pitanje.
Gde su dolazili — iz Katalonije ili iz Grčke?
Jedna od najvažnijih stvari jeste da katalanski najamnici u srpske zemlje najverovatnije nisu dolazili direktno sa Pirinejskog poluostrva.
Mnogo je verovatnije da su stizali iz bližih aragonskih poseda: sa Sicilije i iz prostora Atinskog vojvodstva. To je logično, jer su upravo ti krajevi bili povezani sa kasnijom istorijom Katalanske kompanije.
Posle svojih balkanskih pohoda, Katalanci su 1311. osvojili Atinsko vojvodstvo. Kasnije se njihov uticaj proširio i na Neopatriju. Tako se na jugu Balkana stvorio prostor iz kog su ratnici, zapovednici i najamničke družine mogli dolaziti u službu drugih vladara.
Za Srbiju Stefana Dušana to je bilo važno. Srpska država se širila prema jugu, u prostore Vizantije. Na tom prostoru Dušanu su trebali iskusni ratnici. Katalanci su već poznavali vizantijski svet, njegove puteve, tvrđave i ratne prilike.
Ko je bio Jovan de Peralta?
Posebno zanimljiva ličnost je Jovan, odnosno Đoan de Peralta. On se u vezi sa ovim najamnicima pojavljuje kao njihov predvodnik.
Jovan Kantakuzin, vizantijski pretendent i kasniji car, boravio je 1342–1343. godine na srpskom dvoru. Tada je Stefan Dušan, zajedno sa svojom suprugom Jelenom, stavio Kantakuzinu na raspolaganje najamnike.
Kantakuzin pominje dve grupe: „Germane”, koji su bili kraljevi ljudi, i „Latine”, koji su pripadali kraljici. Upravo ti „Latini” prepoznaju se kao Katalanci. Njihov vođa bio je Jovan de Peralta.
Ovo je važan trag. Ako su ti najamnici bili ljudi kraljice Jelene, to može da znači da su bili stalno prisutni na srpskom dvoru. Ne samo kao privremena vojska za jedan pohod, već kao deo vladarskog vojnog okruženja.
Ai ilustracija
Zašto su Katalanci važni za Srbiju?
Katalanski najamnici cara Dušana pokazuju koliko je srednjovekovna Srbija bila uključena u širi evropski i mediteranski svet.
Dušanova vojska nije bila zatvoren lokalni sistem. U njoj su se nalazili domaći ratnici, vlastela, ali i stranci. Pored Katalanaca, u njegovoj službi pominju se i ljudi viteza Palmana, čuvenog zapadnog najamničkog zapovednika.
To govori o ambiciji srpskog vladara. Dušan nije gradio samo veću državu. On je gradio vojnu silu koja je morala da deluje u složenom svetu Balkana, Vizantije, zapadnih najamnika i mediteranske politike.
Katalanci su u toj slici posebno zanimljivi. Oni povezuju srpsku istoriju sa Sicilijom, Aragoncima, Atinom, Vizantijom i jednom od najpoznatijih najamničkih družina srednjeg veka.
Koje su bile posledice?
Katalanci nisu ostali samo uz Dušana. Kada je došlo do razlaza između Stefana Dušana i Jovana Kantakuzina, najamnici predvođeni Jovanom de Peraltom prešli su u Kantakuzinovu službu.
Peralta je potom imao važnu ulogu kod Kantakuzina. Pominje se kao zapovednik, ali i kao čovek koji je pomagao u obnovi Svete Sofije posle zemljotresa 1346. godine. Ostao je odan Kantakuzinu sve do njegovog pada 1354. godine.
Time se zatvara jedan uzbudljiv luk. Ratnici iz sveta Katalanske kompanije najpre su bili strah Vizantije, potom su se pojavili u srpskoj službi, a zatim deo njih prelazi kod vizantijskog pretendenta.
Za srpsku istoriju, njihova pojava nije samo zanimljiv detalj. Ona pokazuje da je Dušanova država bila deo velike srednjovekovne mreže vojske, politike i interesa koja se prostirala od Pirineja i Sicilije do Carigrada i Balkana.
Zato je najtačnije reći: Stefan Dušan nije jednostavno „unajmio Katalansku kompaniju” kao celu staru vojsku Ruđera de Flora. Ali jeste koristio katalanske najamnike iz istog sveta koji je stvorio Magna Societas Catalanorum — ratnike čije ime je u XIV veku izazivalo strah, poštovanje i oprez širom istočnog Mediterana.
