Horeum na Medijani nije bio obična rimska građevina. Iza tog naizgled suvoparnog naziva krije se jedan od najzanimljivijih objekata antičke Medijane: veliko skladište, podignuto u okviru luksuznog kasnoantičkog kompleksa kraj Niša, u prostoru koji se vezuje za vreme rimskih careva i bogat život tadašnjeg Naisa.
Arheološki podaci pokazuju da je reč o izduženoj građevini pravougaone osnove, orijentisanoj pravcem severozapad–jugoistok. Njene dimenzije bile su impresivne: duža strana imala je oko 92 metra, kraća oko 89,5 metara, dok je širina objekta iznosila oko 27 metara.
Drugim rečima, pred nama nije bila mala pomoćna zgrada, već ozbiljan ekonomski objekat, namenjen čuvanju robe, zaliha i verovatno žitarica, vina, ulja ili drugih proizvoda potrebnih za život velikog kasnoantičkog imanja.
Prva istraživanja još 1936. godine
Prva istraživanja horeuma obavljena su 1936. godine, pod rukovodstvom R. Bratanića. Tada je otkriven veći deo objekta. Kasnija sondažna istraživanja, sprovedena 1961. godine, pokazala su da je građevina bila mnogo većih dimenzija nego što se u početku mislilo.
Međutim, sudbina horeuma posle prvih iskopavanja nije bila dobra. Nakon radova iz 1936. godine objekat je ostao otvoren vremenskim uslovima. To je dovelo do urušavanja zidova, oštećenja podova, ali i do odnošenja kamena koji je korišćen za gradnju kuća u obližnjem Matejevcu.
Tako je jedan od važnih objekata Medijane već u 20. veku pretrpeo dodatna oštećenja, ne samo zbog starosti, već i zbog ljudske nebrige.
Građevina od kamena, opeke i maltera
Horeum na Medijani bio je građen od lomljenog kamena i opeke, povezanih malterom. Spoljni zidovi bili su debeli oko 0,9 metara, dok su pregradni zidovi imali debljinu od oko 0,6 metara.
Lica zidova rađena su od pritesanog crvenog i belog kamena, dok je unutrašnje jezgro bilo ispunjeno trpancem od oblutaka, koji su vezivani krečnim malterom. Zidovi su bili malterisani sa dva sloja maltera, što govori o ozbiljnoj građevinskoj tehnici i pažljivo planiranoj konstrukciji.
Ovo nije bila improvizovana zgrada. Bila je deo uređenog, bogatog i funkcionalnog rimskog kompleksa.
Trem dug 50 metara
Jedan od najzanimljivijih delova horeuma bio je trem uz jugozapadni zid glavnog magacinskog prostora. Taj trem bio je dugačak oko 50 metara, a širok 6,35 metara.
Krov trema nosilo je 11 zidanih stubaca od opeke. Od njih su se sačuvale samo temeljne stope, odnosno kvadratni postamenti dimenzija 0,9 × 0,9 metara. Ispod kolonade nalazio se sloj šljunka sa peskom, koji je imao i praktičnu ulogu — služio je za izravnavanje terena i drenažu.
Razmak između stubaca iznosio je oko 4,55 metara, što pokazuje da je trem imao pravilnu i monumentalnu organizaciju.
Prostorije uz trem
Na jugozapadnoj i jugoistočnoj strani trema nalazile su se po dve prostorije. Njihove dimenzije bile su približno 5,9 × 6,35 metara i 6,25 × 6,35 metara.
U prostorije se ulazilo iz trema, a međusobno su bile povezane vratima. Dovratnici i uglovi bili su izvedeni opekom, dok su kamene zidane zone bile malterisane. Prvi sloj maltera bio je sa tucanom opekom, a drugi fasadno obrađen, tako da je cela kamena površina ostajala uredno fugovana.
Ovi detalji pokazuju da se vodilo računa ne samo o funkciji, već i o izgledu objekta.
Glavni magacinski prostor
Magacinski prostor bio je širok oko 18,5 metara i imao je trodelnu podelu po dužoj osi objekta. Podelu su činili stubovi oslonjeni na postamente od pravilno tesanih kamenih kvadera od sivog škriljca.
Dimenzije tih postamenata bile su 0,9 × 0,9 × 0,43 metra. Na njima su se nalazili stubovi zidani opekom i malterom. U svakom nizu bilo je po 11 stubaca, a razmak između njih iznosio je oko 5,3 metra.
Ovakva unutrašnja organizacija ukazuje da je prostor bio prilagođen velikom opterećenju, kretanju ljudi i robe, kao i skladištenju velikih količina materijala.
Pronađeno više desetina pitosa
Između stubaca i duž severozapadnog zida pronađeni su brojni fragmenti pitosa, velikih keramičkih posuda koje su služile za čuvanje različitih proizvoda.
Prikupljeno je dovoljno fragmenata za rekonstrukciju oko 39 pitosa. Veći broj ovih posuda imao je prečnik trbuha od 1,4 do 1,7 metara. Bili su izrađeni od peskovite, neprečišćene zemlje loše fakture.
Zbog poroznosti materijala i nedostatka izolacionog sloja, arheolozi zaključuju da ti pitosi verovatno nisu mogli biti korišćeni za sezonsku upotrebu u smislu dugotrajnog čuvanja tečnosti. Ipak, njihovo prisustvo jasno govori o magacinskoj funkciji prostora.
Bazeni u severoistočnom delu
U severoistočnom delu magacinskog prostora, na ozidanom i omalterisanom banku visine 25 centimetara, dužine 15 metara i širine 3,6 metara, bila su ukopana tri bazena nepoznate namene.
Dva krajnja bazena imala su gotovo kvadratnu osnovu. Jedan je bio dimenzija 3,23 × 3,16 × 1,14 metara, a drugi 3 × 3,4 × 1,4 metra. Srednji bazen imao je kružnu osnovu, prečnika oko 2,8 metara.
Unutrašnjost bazena bila je omalterisana hidrauličnim malterom, debljine oko 1,5 centimetara, što znači da su bili predviđeni da zadržavaju vodu ili neku drugu tečnost. Do srednjeg bazena vodilo je zidano stepenište dimenzija 1,2 × 0,45 metara, očuvane visine oko 30 centimetara.
Šest prostorija na severozapadu
Na severozapadnoj strani objekat se završavao sa šest pravougaonih prostorija, raspoređenih u dva niza. U svakom nizu nalazile su se po tri prostorije.
Dve krajnje prostorije u oba niza imale su dimenzije oko 8,5 × 4,4 metra, dok su srednje bile nešto manje, oko 7,4 × 4,4 metra. U srednjoj prostoriji uz severoistočni zid nalazio se glavni ulaz u magacinski prostor, širok oko 2,5 metra.
Prag ulaza bio je visok oko 35 centimetara i izveden od dve tesane kamene ploče, sa udubljenjima za osovine dvokrilnih vrata. Vrata su se otvarala ka unutrašnjosti.
Požar, novac i hunska najezda
Na celoj površini horeuma, u nivou podova, registrovani su tragovi intenzivnog požara. U jednoj prostoriji pronađena je ostava novca od 273 komada, rasuta po podu.
Na osnovu obrađenih novčića zaključeno je da je objekat verovatno razoren u vreme hunske najezde. To horeum na Medijani pretvara u nemog svedoka jednog velikog istorijskog loma, kada antički svet na Balkanu ulazi u period nesigurnosti, razaranja i promena.
Ipak, nalazi pokazuju da građevina nije zauvek napuštena. Postoje elementi koji ukazuju da je objekat obnovljen u paleovizantijskom periodu.
Tri građevinske faze
Istraživanja su pokazala da je horeum građen i menjan kroz tri faze.
Prvoj fazi pripadao je glavni magacinski prostor sa tremom na južnoj strani, kao i po dve bočne prostorije na istočnoj i zapadnoj strani trema.
Drugoj fazi pripadale su tri prostorije na zapadnoj strani, prislonjene uz zapadni zid horeuma. One su bile fundirane, a ovoj fazi pripadali su i ulaz na zapadu i stepenište u prvoj prostoriji zapadno od trema.
U trećoj fazi izvršene su popravke unutrašnjih prostorija, pregrađivanje jedne prostorije iz druge faze, kao i pravljenje bazena uz unutrašnji zapadni zid horeuma.
Tragovi požara otkrivaju kraj horeuma
Kraj horeuma na Medijani nije ostao samo istorijska pretpostavka. Arheolozi su na samom objektu pronašli jasan trag njegovog uništenja. U nivou podova, na celoj površini horeuma, registrovani su tragovi intenzivnog požara u kome je građevina stradala.
Ovaj podatak je posebno važan jer pokazuje da horeum nije jednostavno napušten, urušen ili razgrađen tokom vremena. Njegov kraj bio je nagao i nasilan. Požar je zahvatio objekat u tolikoj meri da su njegovi tragovi ostali vidljivi u arheološkom sloju, upravo na nivou podova.
Još jedan nalaz dodatno pomaže u datovanju tog razaranja. U krajnjoj prostoriji na zapadnom uglu horeuma, tokom istraživanja 1961. godine, pronađena je ostava novca od 273 komada, rasutih po podu. Na osnovu obrađenih novčića zaključeno je da je objekat razoren u vreme hunske najezde.
To znači da se spaljivanje horeuma može vezati za dramatične događaje iz sredine 5. veka, kada su hunski prodori pogodili i prostor antičkog Niša. Medijana, nekada raskošno carsko imanje i važno privredno središte, tada je doživela jedan od svojih najtežih lomova.
Horeum je, kao skladišni objekat, verovatno imao drvenu krovnu konstrukciju i druge zapaljive elemente. Zidovi od kamena i opeke mogli su da ostanu kao ruševina, ali je unutrašnjost objekta stradala u plamenu. Tragovi tog požara, zabeleženi na celoj površini građevine, danas predstavljaju jedan od najubedljivijih dokaza njegovog nasilnog kraja.
