Albanska golgota ostala je jedno od najtežih poglavlja srpske istorije u Prvom svetskom ratu. Posle zajedničkog napada Nemačke, Austrougarske i Bugarske 1915. godine, srpska vojska, državni vrh, deo civila i zarobljenika krenuli su u povlačenje preko Crne Gore i Albanije ka Jadranskom moru. Cilj nije bio predaja, već opstanak vojske, evakuacija i nastavak borbe. Prema dostavljenom materijalu, na albansku obalu stigli su ostaci srpske vojske, civilne izbeglice i austrougarski ratni zarobljenici, a savezničke flote su potom organizovale ogromnu pomorsku evakuaciju ka Krfu i drugim bezbednijim tačkama.
Šta se dogodilo tokom Albanske golgote?
U jesen 1915. godine Srbija se našla pod udarom tri sile. Srpska vojska je već bila iscrpljena borbama iz 1914. godine i razornim epidemijama iz 1915. Saveznička pomoć, na koju se računalo, nije stigla na vreme. Kada je bugarska vojska presekla pravac ka Solunu, srpski vojni i politički vrh odlučio je da ne prihvati kapitulaciju.
Vrhovna komanda srpske vojske 25. novembra 1915. izdala je proglas u kojem je povlačenje preko Crne Gore i Albanije predstavljeno kao jedini izlaz. Kapitulacija je označena kao najgore rešenje, jer bi značila gubitak države. Plan je bio da se vojska izvuče do obale Jadrana, reorganizuje, snabde i ponovo postane saveznički faktor u ratu.
Kada je počelo povlačenje srpske vojske?
Prelom je nastupio u oktobru 1915. godine. Prema materijalu, 5. oktobra počela je velika ofanziva Austrougarske i Nemačke pod komandom feldmaršala Augusta fon Makenzena. Već 14. oktobra napad je podržala Bugarska. Time je položaj Srbije postao gotovo bezizlazan. Posle pada Beograda i daljeg prodora Centralnih sila, srpska vojska je morala da se povlači ka jugu i zapadu.
Povlačenje nije bilo samo vojni manevar. To je bio pokret države u nestajanju. Sa vojskom su se kretali delovi vlasti, izbeglice, ranjenici, iscrpljeni vojnici i mladi regruti. Put je vodio kroz planine, sneg, glad, bolesti i stalnu neizvesnost.
Kuda je vodio put ka Jadranu?
Prema planu, srpska vojska je morala da se povuče ka albanskoj obali, duž pravca Skadar–Drač. Tamo su se očekivali pomoć i brodovi sila Antante. Za mnoge je krajnja tačka nade postao Krf.
U decembru 1915. godine, prema srpskim zvaničnim podacima navedenim u jednom od radova, do albanske obale stiglo je skoro 152.000 vojnika, oko 15.000 civilnih izbeglica i više od 22.000 austrougarskih ratnih zarobljenika. Ti ljudi su na obalu došli u trenutku kada su se neprijateljske snage približavale Albaniji, a savezničke flote tek morale da organizuju evakuaciju.
Ai ilustracija
Albanska golgota ukratko
Šta: povlačenje srpske vojske, civila i zarobljenika preko Crne Gore i Albanije
Kada: zima 1915/1916. godine
Kuda: preko Crne Gore i Albanije ka Jadranskoj obali
Glavni pravci: Skadar, Drač, Valona, San Đovani di Medua
Cilj: evakuacija, oporavak i reorganizacija srpske vojske
Glavne ličnosti: kralj Petar I, regent Aleksandar Karađorđević, Nikola Pašić, vojvoda Radomir Putnik
Savezničke tačke evakuacije: Krf i Bizerta
Značaj: opstanak srpske vojske i nastavak rata na strani Antante
Koliko je ljudi evakuisano?
U dostavljenim radovima navodi se više važnih brojki. Jedan podatak govori da je oko 10.000 srpskih vojnika prebačeno u Bizertu u Tunisu. Drugi podaci ističu da je transport oko 189.000 Srba i austrougarskih zarobljenika italijanskim, francuskim i britanskim brodovima bio najveća pomorska evakuacija u Prvom svetskom ratu, pa čak i najveća u istoriji do Denkerka.
Italijanski, francuski i britanski brodovi prevozili su vojnike i izbeglice pod stalnom pretnjom austrougarskih i nemačkih podmornica, ratnih brodova i aviona. Brindizi je bio izabran kao luka za slanje materijala, dok su Drač i San Đovani di Medua bili sabirni centri. U jednom radu se navodi da su srpski i crnogorski vojnici, kao i civilne izbeglice, evakuisani u 248 plovidbi, od kojih su 151 obavili italijanski brodovi.
Admiral Sesil Fajns Tersbi, komandant Britanske jadranske eskadre, beležio je tok evakuacije gotovo iz dana u dan. Prema njegovim izveštajima, do 23. februara 1916. na Krf je prevezeno oko 130.000 Srba, uz napomenu da je deo konjice i konja još čekao evakuaciju.
Zašto saveznici nisu bili spremni?
Jedan od najdramatičnijih podataka iz materijala jeste da saveznici u početku nisu imali jasan plan. Admiral Tersbi je 28. decembra 1915. zapisao da se još ne zna kako će se postupati sa srpskim izbeglicama i srpskom vojskom. To pokazuje da je srpska vojska stigla do albanske obale pre nego što je saveznički sistem spasavanja bio potpuno pripremljen.
Italija je u tom trenutku imala sopstvene interese na istočnoj obali Jadrana. Odnosi Italije i Srbije bili su opterećeni nepoverenjem, jer su obe države imale političke planove u jadranskom prostoru. Ipak, kada je opasnost postala neposredna, pritisak sila Antante na Italiju je porastao. U decembru 1915. italijanski ekspedicioni korpus stigao je u Drač, a savezničke pomorske snage dobile su zadatak da pomažu srpskim vojnicima i civilima.
Koje su bile posledice Albanske golgote?
Tačan broj žrtava i danas je teško utvrditi. Materijal navodi da procene za samu Albansku golgotu variraju u širokom rasponu. Kao najverovatniji okvir pominje se od 70.000 do 150.000 stradalih. Važno je i to da tragedija nije završena dolaskom do obale ili Krfa. Mnogi iscrpljeni, ranjeni i bolesni umirali su i posle završetka povlačenja.
Posebno potresan podatak odnosi se na mlade regrute rođene 1897. i 1898. godine. Od oko 6.000 mladića, tada sedamnaestogodišnjaka i osamnaestogodišnjaka, preživelo je svega oko 500. Taj podatak objašnjava zašto Albanska golgota u srpskom sećanju nije samo vojna epizoda, već simbol žrtve čitave generacije.
Zašto je Albanska golgota važna za Srbiju?
Albanska golgota je važna zato što se u njoj prelomilo pitanje opstanka države i vojske. Srpska vojska nije nestala posle sloma zemlje 1915. godine. Ona je, uz ogromne gubitke, prebačena na Krf, reorganizovana i kasnije vraćena u rat.
U međuratnoj Jugoslaviji ovo sećanje postalo je jedan od ključnih oslonaca javnog diskursa. Dostavljeni materijal pokazuje da je Albanska golgota bila prisutna u politici, medijima, kulturi, književnosti i umetnosti. Ona je predstavljana kao dokaz žrtve srpskog vojnika i kao jedan od temelja nove jugoslovenske države. Posebna pažnja posvećivana je načinu na koji je o tim događajima pisala „Politika”, najčitaniji i najuticajniji dnevni list međuratne Jugoslavije.
Zbog toga Albanska golgota nije samo priča o povlačenju. To je priča o državi koja je izgubila teritoriju, ali nije prihvatila nestanak. Srpska vojska je preko snega, gladi i mora stigla do Krfa. Iz te tačke počeo je njen oporavak, a iz sećanja na taj put nastao je jedan od najdubljih simbola srpske istorije.
